• فلسفه اخلاق (0)
  • اخلاق اسلامی (0)
  • آداب اسلامی (0)
    • آداب فردی و اجتماعی (4)
      

        آداب ميهماني از منظر روایات اسلامی

      حسين اترک

      چکیدهگنجینه روایات معصومین مملو از روایاتی است که به یکی از مسائل مهم اجتماعی یعنی آداب میهمانی می‌پردازد. میهمانی دادن و میهمانی رفتن، یکی از اسباب ایجاد انس و الفت میان امت اسلامی و ایجاد اتحاد و برادری است. لذا در دین اسلام توصیه‌های فراوانی به میهمانی دادن و پذیرش دعوت میهمانی شده است. میزبان و میهمان به عنوان دو طرف این رفتار اجتماعی، هر کدام وظایفی در قبال یکدیگر دارند. برخی از وظایف میزبان، در روایات اسلامی چنین بیان شده است: اكرام ميهمان، استقبال از او، پذیرایی کافی و مناسب از وی، غذا خوردن به همراه ميهمان، پرهیز از بکار گرفتن ميهمان و بدرقه وی. اما وظایف میهمان در قبال میزبان عبارت است از: به همراه نبردن غیر مدعو، نشستن در محل تعيين شده از سوی میزبان، کوتاه بودن زمان ميهماني، نگاه داشتن چشم، عدم تجسس و رازداری نسبت به مسائل خانوادگی میزبان.

      واژگان کلیدی: آداب میهمانی، وظایف میزبان، میهمان، روایات.

      مقدمه

      یکی از رفتارهای اجتماعی در جامعه، دید و بازدید خویشاوندان، همسایگان و به طور کلی افراد جامعه از یکدیگر، سر زدن به هم و اطلاع از احوال هم‌دیگر است که در لسان شرع به آن صله رحم گفته می‌شود. راههای مختلفی برای این رفتار اجتماعی و صله رحم وجود دارد که رایج‌ترین آنها میهمانی دادن و دعوت دوستان و آشنایان به منزل است. میهمان نوازی و پذیرایی خوب و شایسته از میهمانان یکی از خصایل نیکو و ارزشمند در دین اسلام است. اسلام، پیروان خود را به میهمانی دادن دعوت می‌کند و پاداش‌های‌ بزرگ و ارزنده‌ای برای میهمان نوازی تعیین کرده است. پیامبر اکرم(ص)  ورود میهمان به خانه را هدیه الهی  بیان کرده و فرموده‌اند:

      «إِذَا أَرَادَ اللَّهُ بِعَبْدٍ خَيْراً أَهْدَى لَهُمْ هَدِيَّةً قَالُوا وَ مَا تِلْكَ الْهَدِيَّةُ قَالَ الضَّيْفُ يَنْزِلُ بِرِزْقِهِ وَ يَرْتَحِلُ بِذُنُوبِ أَهْلِ الْبَيْتِ»؛ «هرگاه خداوند بخواهد خیر و خوبی به جمعیتی برساند، هدیه‌ایی به سوی آنان می‌فرستد. سؤال شد: منظور از هدیه چیست؟ فرمودند: آن هدیه، میهمان است که با روزی خود وارد می شود و هنگام رفتن، گناهان آن خانواده را به همراه می‌برد!»[1]

      یکی از امور مورد علاقه امیر مؤمنان (ع) در دنیا پذیرایی از میهمان بوده است:

      «حُبِّبَ إِلَيَّ مِنْ دُنْيَاكُمْ ثَلَاثٌ إِطْعَامُ الضَّيْفِ وَ الصَّوْمُ بِالصَّيْفِ وَ الضَّرْبُ بِالسَّيْفِ»؛ «از دنیای شما سه چیز محبوب من است: اطعام میهمان، روه در تابستان، شمشیر زدن [در راه خدا]».[2]

      معمولاَ مردان بزرگ در لحظات آخر زندگی خود، به مهم‌ترین امور توصیه می‌کنند. امام زین العابدین و امام محمد باقر (علیهما السلام) یکی از توصیه‌های حضرت علی(ع) در لحظات آخر عمر شریفشان را اکرام میهمان نقل می‌کنند:

      «... وَ اللَّهَ اللَّهَ فِي الضَّيْفِ لَا يَنْصَرِفَنَّ إِلَّا شَاكِراً لَكُمْ الْوَصِيَّة»؛ «خدا را خدا را در مورد میهمان، او را راهی نکنید مگر با احترام و راضی، این وصیت [من] به شما است.»[3]

      میهمان نوازی و دوست داشتن میهمان از چنان قدر و منزلتی برخوردار است که امیر مؤمنان(ع) فرموده‌اند:

      مؤمنی نیست که میهمان را دوست داشته باشد، مگر اینکه در روز قیامت، از قبر خود در حالی خارج می‌شود که صورتش چون ماه شب چهارده نورانی است؛ جماعت به او نگاه می‌کنند و می‌گویند: او کیست؟ آیا پیامبری مرسل است؟ فرشته‌ای می‌گوید: او مؤمنی است که میهمان را دوست می‌داشت و اکرامش می‌کرد و راه او غیر از بهشت نیست.»[4]

      امام صادق علیه السلام پاداش اطعام مؤمن را غیر قابل محاسبه توسط انسان‌ها بیان کرده‌اند:

      «هر کس مؤمنی را طعام دهد تا سیر شود، هیچ کس از مخلوقات خداوند نمی‌داند چه مقدار پاداش در آخرت دارد، نه ملک مقرّبی و نه نبّی مرسلی، به جز خداوند، پروردگار عالمین.»[5]

      پیامبر اکرم(ص) ‌نیز در باب ثواب اطعام میهمان و به طور کلی اطعام مسلمان، می‌فرمایند:

      «هر کس سه نفر مسلمان را طعام دهد، خداوند او را [از طعام‌های] سه بهشت در ملکوت سماوات: جنت فردوس، جنت عدن و جنت طوبی طعام دهد و از [میوه] درختی در بهشت عدن که خداوند خود به دستش آن را کاشته است، به او دهد.»[6]

      ترغيب به ميهماني دادن

      اولین نکته مهمی که در روایات دینی با آن مواجه می‌شویم اهمیت و ارزش میهمانی دادن و پذیرایی از دیگر مؤمنان است. این اصل مهم اجتماعی را می‌توان در قالب اصول اجتماعی مهم‌تر و عالی‌تر دیگری مانند اصل اخوت و برادری مؤمنان و اصل صله رحم تبیین کرد. بر اساس «انما المؤمنون اخوة» بنای شارع مقدس در امت اسلامی ایجاد اتحاد و برادری بین امت اسلامی است. اتحاد و برادری بین امت اسلامی در سطح کلان، محقق نمی‌شود مگر با ارائه راهکارهای عملی در سطح خرد. برخی این راهکارهای ایجاد برادری و اتحاد در سطح خرد، توصیه به صله رحم در سطح روابط فامیلی و خویشاوندانی و توصیه به رسیدگی به همسایگان در سطح محله است. توصیه به میهمانی دادن و رفتن، را نیز می‌توان در همین راستا تفسیر کرد. با این تفاوت که توصیه به میهمانی دادن سطح بالاتری از دو سطح فامیلی و همسایگی را شامل می شود چرا که توصیه به میهمان کردن دیگران هم شامل خویشاوندان، هم همسایگان و هم افراد غریبه و غیر آشنا می‌شود. پيامبر اکرم(ص) فرموده‌اند:

      «كُلُّ بيتٍ لا يَدخُلُ فيهِ الضَّيفُ لا تَدخُلُهُ المَلائكةُ»؛ «هر خانه‌اي كـه مهمان بـه آن وارد نـشود، فرشتگان واردش نمي شوند.»[7]

      امام علي علیه السلام  نیز یکی از وظایف ثروتمندان را میهمانی دادن بیان فرموده‌اند:

      «مَن آتاهُ اللّه مالاً فَلْيَصِلْ بهِ القَرابَةَ، ولْيُحسِنْ مِنهُ الضِّيافَةَ»؛ «هركه خداوند به او ثروتي دهد، بايد با آن به خويشانش رسيدگي كند و مهمانداري نمايد.» [8]

      همچنین، در روایت آمده است که روزي امام علي (ع)‌ را غـمگين يافتند. علّت را جـويا شدند. حضرت فرمود: «چون هفت روز است كه مهماني بر ما وارد نشده است.» [9]

      البته میهمانی دادن باید به قصد قربت و در راه خدا باشد. پيامبر اکرم(ص) فرموده‌اند:

      «أضِفْ بِطَعامِكَ مَن تُحِبُّ في اللّه»؛ «كـسي را كه بـه خاطر خدا دوستش داري، به غذاي خود ميهمان كن.»[10]

      لذا میهمانی دادن با اغراض غیر الهی مانند کسب شهرت، فخر فروشی و تفاخر به دیگران و ... آثار و برکات میهمانی با قصد قربت را نخواهد داشت.

      تشويق به پذيرفتن دعوت مؤمن

      ترغیب و تشویق به میهمانی دادن و میهمان کردن دیگران، با هدف ایجاد برادری و دوستی میان ملت اسلامی به تنهایی موفق نمی‌شود مگر با ترغیب و تشویق دعوت شدگان به پذیرش دعوت دعوت کنندگان به میهمانی. از این‌رو، از سوی دیگر، در روایات اسلامی، تشویق به پذیرش دعوت به میهمانی شده است و عدم پذیرش دعوت دیگران را نقض آداب اجتماعی به حساب آورده است.  پيامبر اکرم(ص) فرموده‌اند:

       «مِن الجَفاءِ... أن يُدعَي الرَّجُلُ إلي طَعامٍ فلا يُجِيبَ أو يُجِيبَ فلا يَأكُلَ»؛ «از ادب به دور است... كه مردي به ميهماني دعوت شود و نپذيرد يا بپذيرد و غذا نخورد.»[11]

      در تبیین این مطلب می‌توان گفت چون دعوت دیگران به میهمانی، نشانه توجه دعوت کننده به مدعو و بیان‌گر علاقه و اظهار دوستی و محبت دعوت کننده به مدعو است، از این‌رو، عدم پذیرش دعوت به معنای بی‌توجهی به دعوت کننده و ردّ رابطه دوستی و محبت با اوست که این، مخالف اصول دینی و اخلاقی است. از این‌رو، در روایات دینی، پذیرش دعوت دیگران و غذا خوردن به آنها نشانه علاقمندی و دوستی بیان گردیده است. هشام بن سالم می گوید: با عبدالله بن ابی یعفور وارد خانه امام صادق (ع) شدیم؛ ما گروه زیادی بودیم و در میان آنها من از همه جوان‌تر بودم. امام ما را به صرف غذا دعوت نمودند؛ همه سر سفره نشستیم و با حضرت، غذا خوردیم. حضرت رو به من کرده و فرمودند:

      «هشام! مگر نمی‌دانی دوستی مسلمان نسبت به برادر مسلمانش وقتی ثابت می‌شود که با کمال میل و علاقه از غذای او میل نماید؟»[12]

      پذیرش دعوت دیگران از چنان اهمیتی برخوردار است که در روایاتی از پیامبر اکرم(ص)، حتی در صورت دور بودن منزل میزبان و با وجود زحمت ایاب و ذهاب برای میهمان توصیه به پذیرش دعوت شده است:

       «اُوصِي الشاهِدَ مِن اُمَّتي والغائبَ أن يُجِيبَ دَعوَةَ المُسلِمِ ولَو علي خَمسَةِ أميالٍ؛ فإنّ ذلكَ مِن الدِّينِ»؛ «به حاضران و غايبان امّت خود سفارش مي كنم كه دعوت مسلمان را، گرچه از فاصله پنج ميل، بپذيرند؛ زيرا اين كار بخشي از دين است.»[13]

      اما با وجود توصیه‌های مؤکد بر پذیرش دعوت میهمانی، در برخی شرایط از آن نهی شده است. یکی از این شرایط پذیرش دعوت فاسق است. پيامبر اکرم(ص) در اندرزی بــه ابوذر می‌فرمایند:

      «لاتَأكُل طَعامَ الفاسِقِينَ»؛ «از غذاي مردمان فاسق تناول مكن.»[14]

      مورد استثناء دیگر، میهمانی ثروتمندانی است که فقراء را به میهمانی خود دعوت نمی‌کنند:

      «يُكرَهُ إجابَةُ مَن يَشهَدُ وَلِيمَتَهُ الأغنياءُ دُونَ الفُقَراءِ»؛ «پـذيرفتن دعـوت كـسي كـه ثروتمندان بر سر سفره ميهماني او هستند و فقيران حضور ندارند كراهت دارد.» [15]

      بعد از بیان فلسفه توصیه به میهمانی دادن و رفتن و اهمیت این موضوع در دین اسلام، نوبت به بیان آداب و وظایف میزبان و میهمان در قبال یکدیگر می‌رسد.

      آثار و برکات میهمان برای میزبان

      بر خلاف تصور برخی که میهمان را مایه زحمت و دردسر می‌دانند، برکات دنیوی و اخروی زیادی برای میهمان در روایات دینی شمرده شده است. امام رضا علیه السلام به نقل از آباء خود و آنها به نقل از رسول خدا (ص) اکرام میهمان در یک جامعه را ضامن خوشی و سلامت آن دانسته‌اند:

      «لَا تَزَالُ أُمَّتِي بِخَيْرٍ مَا تَحَابُّوا وَ أَدَّوُا الْأَمَانَةَ وَ اجْتَنَبُوا الْحَرَامَ وَ قَرَوُا الضَّيْفَ وَ أَقَامُوا الصَّلَاةَ وَ آتَوُا الزَّكَاةَ فَإِذَا لَمْ يَفْعَلُوا ذَلِكَ ابْتُلُوا بِالْقَحْطِ وَ السِّنِينَ»؛ «همیشه امتم در خوشى و خوبى باشند تا زمانى كه با هم دوستى كنند و امانت را بپردازند و از حرام دورى كنند و از میهمان‏ پذیرائى كنند و نماز را برپا دارند و زكات بدهند، چون‏ انجام ندهند گرفتار قحطى و خشكسالى شوند.»[16]

      امام صادق علیه السلام ‌ نیز اجر و ارزش مهمانداری را بالاتر از آزاد کردن بنده بیان فرموده‌اند:

      «مَا مِنْ رَجُلٍ يُدْخِلُ بَيْتَهُ مُؤْمِنَيْنِ فَيُطْعِمُهُمَا شِبَعَهُمَا إِلَّا كَانَ ذَلِكَ أَفْضَلَ مِنْ عِتْقِ نَسَمَةٍ»؛ «اگر مؤمنی دو نفر مؤمن را از غذا پذیرایی کند، بالاتر از اینست که برده ای را آزاد کرده باشد».[17]

      برکات میهمان برای میزبان هم مربوط به دنیا است و هم آخرت. میهمان، باعث ریزش گناهان میزبان و حرام شدن جهنم بر او و راهنمای او به بهشت برین است. پیامبر اکرم(ص) نگاه محبت‌آمیز به میهمان را مانع از آتش جهنم بیان کرده‌اند:

      «مَا مِنْ عَبْدٍ يَأْتِيهِ ضَيْفٌ فَنَظَرَ فِي وَجْهِهِ إِلَّا حُرِّمَتْ عَيْنُهُ عَلَى النَّارِ»؛ «هیچ بنده‌ای نیست که میهمان برایش بیاید و به صورت او نظر کند مگر اینکه چشم او بر آتش جهنم حرام گردد.»[18]

      همچنین، پیامبر اکرم(ص) در روایت دیگری میهمان را راهنمای بهشت خوانده‌اند:

      «الضَّيْفُ دَلِيلُ الْجَنَّةِ»؛ «میهمان، راهنمای بهشت است.»[19]

      حضرت علی علیه السلام نیز مهمان‌نوازی را سبب آمرزش گناهان بیان کرده‌اند:

      « مَا مِنْ مُؤْمِنٍ يَسْمَعُ بِهَمْسِ الضَّيْفِ وَ فَرِحَ بِذَلِكَ إِلَّا غُفِرَتْ لَهُ خَطَايَاهُ وَ إِنْ كَانَتْ مُطْبَقَةً بَيْنَ السَّمَاءِ وَ الْأَرْضِ»؛ «هر مومنی صدای مهمانی را بشنود و خوشحال شود، گناهانش آمرزیده می‌شود اگر چه گناهان او به اندازه زمین تا آسمان باشد.»[20]

      از آنجا که سیاق کلام در این احادیث، مطلق است هم شامل میهمان دعوت شده و هم میهمان دعوت نشده می‌شود. لذا این پاداش‌های الهی، می‌تواند انگیزه‌ای برای تکریم بیشتر، همراه با گشاده‌رویی، نسبت به میهمان ناخوانده برای کسانی باشد که چندان روی خوش به میهمانان ناخوانده نشان نمی‌دهند.

      وظایف میزبان

      1. اكرام ميهمان

      اولین وظیفه میزبان در قبال میهمان تکریم آن است. پيامبر اکرم(ص) به دختر خود، حضرت فاطمه سلام الله علیها در باب لزوم اکرام میهمان چنین می‌فرمایند:

      «مَن كانَ يُؤمِنُ بِاللّه واليَومِ الآخِرِ فَلْيُكرِمْ ضَيفَهُ»؛ «هر كه به خدا و روز واپسين ايمان دارد، بايد ميهمانش را گرامـي دارد.» [21]

      پیامبر در حدیث دیگر، کسی را که میهمانش را اکرام نکند، از آل محمد و ابراهیم ندانسته است.[22] ایشان، اکرام میهمان را برابر با اکرام انبیاء بیان کرده‌اند:

      «من أكرم الضيف فقد أكرم سبعين نبياً و من أنفق على الضيف درهماً فكأنما أنفق ألف ألف دينار في سبيل الله تعالى»؛ «هر كس مهمان‏ را گرامى دارد گویا هفتاد پیامبر را گرامى داشته و هر كس درهمى به مهمان انفاق كند گویا یك میلیون دینار در راه خدا انفاق كرده‏ است.»[23]

      تکریم، یک مفهوم کلی است که در برخورد توأم با گشاده‌رویی و لبخند، گفتار و رفتار توأم با احترام  و ارزشگذاری مصداق پیدا می‌کند. اطلاع از زمان رسیدن میهمان، پیشواز رفتن برای میهمان، گرفتن چمدان و وسایل همراه میهمان و حمل آنها، مقدم داشتن در ورود به منزل، جفت کردن کفش‌های او، راهنمایی و معین کردن بهترین جای منزل برای نشستن و اقامت او، تهیه غذاهای لذیذ و متنوع و ... می‌تواند از مصادیق اکرام میهمان باشد.

      ممکن است برای برخی افراد جفت کردن کفش میهمان سخت بیاید و آن را کسر شأن خود بشمارد. ولی پیامبر اکرم(ص)  از حیاء و خجالت کشیدن در خدمت به میهمان نهی کرده‌اند.[24]

      یکی از مصادیق اکرام میهمان که در روایات به آن تصریح شده آوردن خلال دندان برای او بعد از صرف غذا است. امام صادق علیه السلام  از جد خود، رسول اکرم(ص)  نقل می‌کنند که: 

       «إِنَّ مِنْ حَقِّ الضَّيْفِ أَنْ يُكْرَمَ وَ أَنْ يُعَدَّ لَهُ الْخِلَالُ»؛ «حق میهمان آن است که اکرام شود و برایش خلال آماده گردد.»[25]

      تکریم میهمان تنها مختص به میهمانان دارای شأن بالای اجتماعی نیست و هر میهمانی را باید اکرام کرد حتی اگر سطح اجتماعی پایینی داشته باشد. امیر مؤمنان علیه السلام  فرموده‌اند:

      «أَكْرِمْ ضَيْفَكَ وَ إِنْ كَانَ حَقِيراً»؛ «میهمان خود را اکرام کن گرچه حقیر و کوچک باشد.»[26]

      مقام و ارزش میهمان در دین اسلام تا آنجا است که اگر میهمانی، از خانه میزبان دزدی کند، حکم قطع دست در موردش اجرا نمی‌شود. در روایت زیادی به این مسأله تصریح شده است.[27]

      2. پذیرایی بدون سئوال

      همانطور که گفته شد اولین و اصلی‌ترین وظیفه میزبان، اکرام میهمان است. یکی از مصادیق اکرام، تهیه غذا، خوردنی‌ و نوشیدنی‌ برای میهمان است. میهمانی که در گرمای تابستان یا سرمای زمستان از راه می‌رسد، انتظار پذیرایی با یک غذا یا نوشیدنی گرم یا سرد، بر حسب زمان میهمانی دارد. نکته بسیار ظریفی که در روایات دینی در مورد پذیرایی میهمان بیان شده است این است که میزبان نباید از میهمان خود حتی اگر میهمان ناخواند و سرزده باشد، بپرسد که چیزی میل دارد یا نه؟ متأسفانه گاه در جامعه ما دیده می‌شود که میزبان، مخصوصاً اگر میهمانش سر زده باشد و بعد از صرف شام و نهار رسیده باشد، برای اینکه زحمت تهیه غذا برای میهمان را به خود ندهد، با پرسش‌هایی مانند: «آیا غذا خورده‌اید؟»، «اگر میل دارید غذا تهیه کنم؟» میهمان را به رودروایسی انداخته و این اعتراف را از او می‌گیرد که «بله، غذا خورده‌ام، زحمت نکشید».

      3. پذیرایی کافی و مناسب از ميهمان

      همانطور که گفته شد از آنجا که دعوت به میهمانی، نشانه دوستی و علاقه است، بنابراین نزد میهمان انتظاری برای احترام دیدن و تکریم شدن از سوی میزبان ایجاد می‌شود. چرا که دعوت دیگران به میهمانی و برخورد سرد و بی‌روح با آنان، چیزی غیر از یک تناقض درونی قابل درک نیست. راه‌های تکریم میهمان، بسته به شأن و منزلت او نزد میزبان، می‌تواند متعدد باشد که یکی از آنها برخورد توأم با گشاده‌روی و احترام زبانی و عملی است و دیگری پذیرایی مناسب و کافی از میهمان.

      امام صادق علیه السلام  با دو تفکیک دو نوع میهمان، میهمان ناخوانده و خوانده، وظایف میزبان در قبال هر یک را به خوبی بیان می‌کنند:

       «ذا أتاكَ أخُوك فَآتِهِ بما عِندَك، وإذا دَعَوتَهُ فَتَكَلَّفْ لَهُ»؛ «هرگاه بـرادرت ناخوانده بر تو وارد شد، همان غذايي كه در خانه داري برايش بياور و هرگاه او را دعوت كردي در پذيرايي از او زحمت بكش.»[28]

       بنابراین، میزبان در پذیرایی از میهمان دعوت شده، باید تمام زحمت خود را بکشد و هر چه در خانه از غذاهای لذیذ دارد، برای او بیاورد و چیزی را دریغ ننماید. اما در پذیرایی از میهمان ناخوانده لازم به تکلف و سختی‌انداختن خود و خانواده نیست و میهمانان ناخوانده باید به این نکته توجه داشته باشند. از این‌رو، پیامبر اکرم(ص)  فرموده‌ا‌ند:

      «اگر کسی هزار درهم صرف سفره کند و مومنی از آن غذا بخورد اسراف نیست.»[29]

      از امام صادق علیه السلام  در مورد معنای ظلم در آیه:

      «لا يُحِبُّ اللَّهُ الْجَهْرَ بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ إِلَّا مَنْ ظُلِمَ» (نساء/148)

      که غیبت کردن ظالم و بدگویی از او را برای مظلوم جایز دانسته است پرسیده شد. حضرت، یکی از مصادیق ظالم را میزبانی که از میهمانش درست پذیرایی نکرده باشد، بیان کرده و غیبت او را برای میهمانش جایز شمرده‌اند:

      «مَنْ أَضَافَ قَوْماً فَأَسَاءَ ضِيَافَتَهُمْ فَهُوَ مِمَّنْ ظَلَمَ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِمْ فِيمَا قَالُوا فِيهِ»؛ «هر کس میهمانی را دعوت کند و از او خوب پذیرایی ننماید، در حق میهمان ظلم شده است و اگر در باره سختی‌هایی که به او گذشته، چیزی بگوید گناهی نکرده است!»[30]

      اما حد و اندازه تلاش میزبان در تکریم میهمان و پذیرایی او چقدر باید باشد؟ آیا جایز است بیش از توان، خود و خانواده‌اش را به زحمت اندازد و مانند برخی از مردم برای حفظ آبروی خود پیش میهمانان، خود را به انواع مشکلات مانند قرض گرفتن فرش و مبل از همسایه و سفارش غذاهای گران و متنوع از رستوران به زحمت اندازد؟ پیامبر اکرم(ص) پاسخ سئوال را چنین می‌دهند:

      «لايَتَكَلَّفَنَّ أحَدٌ لِضَيفِهِ ما لايَقدِرُ»؛ «هيچ كس نبايد بيش از توانش، خود را براي ميهمان به زحمت اندازد.» [31]

      بنابراین، حد و اندازه تلاش برای پذیرایی کافی از میهمان، توان و استطاعت میزبان است. دین اسلام، هیچگاه مؤمنین را به امری خارج از توانشان مکلف نساخته است چه در عبادات و امور فردی چه در معاشرت و امور اجتماعی. امام رضا عليه السلام وظیفه میزبان در پذیرایی از میهمان را با توضیح بیشتری بیان فرموده‌اند. ایشان داستانی درباره جد بزرگوارشان، امیر مؤمنان علیه السلام نقل می‌کنند که روزی مردی ایشان را به میهمانی دعوت کرد. امیر مؤمنان به او فرمودند:

       دعوت تو را می‌پذيرم به شرط اين كه سه قول به من بدهي. آن مرد گفت: چه قولي؟ ای امير مؤمنان! حضرت فرمود: از بيرون خانه، چيزي براي من تهيه نكني، آنچه در خانه‌ات حاضر داری از من دريغ نكني و به زن و فرزندانت اجحاف ننمايي. مرد گفت: قبول مي‌كنم اي امير مؤمنان. پس علي بن ابي طالب عليه السلام دعوت او را پذيرفت. [32]

      ابو رافع یکی از اصحاب پیامبر اکرم(ص) نقل می‌کند که روزی میهمانی برای پیامبر رسید. ایشان مرا برای خرید چیزهایی نزد یک یهودی فرستاد و فرمودند که از او به سلف خرید کنم و پولش را تا پایان ماه رجب بدهم. یهودی نپذیرفت مگر به رهن گذاشتن چیزی. نزد پیامبر برگشتم و ایشان زره خود را رهن دادند.[33]

      ممکن است به ذهن خطور کند که آیا پیامبر خود را در اینجا برای میهمان به زحمت نینداخته‌اند و رهن و بیع سلف نکرده‌اند؟ در پاسخ باید گفت که بیع سلف یکی از بیع‌های جایز است که در زمان پیامبر نزد مردم رایج بوده گرچه در زمان ما کمتر است. بنابراین، وقتی میزبان می‌داند که در آخر ما درآمدی دارد و بیع سلف یکی از بیع‌عای مجاز و رایج است، لذا انجام این کار خارج از طاقت محسوب نمی‌شود. همچنین، وقتی چیزی در خانه است که به رهن گذاشت، زحمتی هم در این قسمت وجود ندارد. لذا ایشان خارج از طاقت خود رفتار نکرده‌اند.

      بنابراین، دین مبین اسلام گرچه به تکریم میهمان، توصیه فراوان کرده است ولی از زیاده‌روی و اسراف در این زمینه نیز منع کرده است و به هیچ وجه به زحمت انداختن خارج از طاقت خود و خانواده را جایز نشمرده است.

      وقتی میزبان تمام تلاش خود را کرد و هر چه داشت پیش روی میهمان خود گذاشت، میهمان چه وظیفه‌ای در قبال آن دارد؟ پيامبر اکرم(ص)  این وظیفه را چنین بیان کرده‌اند:

      «كَفي بِالمَرءِ إثماً أن يَستَقِلَّ ما يُقَرِّبُ إلي إخوانِهِ، وكَفي بِالقَومِ إثما أن يَستَقِلُّوا ما يُقَرِّبُهُ إلَيهِم أخُوهُم»؛  «مرد (ميزبان) را همين گناه بس، كه غذايي را كه پيش برادران خود مي گذارد كم شمارد و ميهمانان را همين گناه بس، كه آنچه را برادرشان در برابرشان مي گذارد كم شمارند.»[34]

      میهمان نباید آنچه میزبان پیش روی او نهاده را کم شمارد و اگر سطح اجتماعی بالاتری از میزبان دارد و آنچه میزبان برایش تدارک دیده است، پایین‌تر از سطح اجتماعی اوست، نباید رفتار میزبان را تلقی به بی‌توجهی نماید چرا که او هر چه داشته است را صادقانه نزد او حاضر کرده است. اما میزبان نیز نباید عمل خود را کم ارزش نشان دهد و آن را کم شمارد.

      معنای روایت فوق در داستانی از شیعیان ائمه به خوبی بیان شده است. صفوان می‌گوید: روزی عبداللّه بن سنان ب خانه من آمد؛ گفت چیزی در خانه داری؟ گفتم: آری پسرم را فرستاده‌ام که گوشت و تخم مرغ بخرد. (ظاهراً صفوان، عبداللّه را دعوت کرده  یا از آمدن او اطلاع قبلی داشته است). عبداللّه ناراحت شد و گفت: او را کجا فرستادی؟ هر چه زودتر او را بر گردان مگر در خانه سرکه و روغن زیتون نداری؟ گفتم سرکه و روغن زیتون موجود است. گفت: هر چه موجود است بیاور، بی جهت خود را به زحمت مینداز زیرا امام صادق علیه السلام  ‌فرموده‌اند:

      «نابود باد کسی که چیزی را که در خانه دارد برای برادرش نیاورد و آن چیز را کوچک و بی ارزش شمارد و نابود باد کسی که چیزی را که برایش می آورند آن را سبک شمارد».12

      ممکن است افرادی از میهمانی دادن به خاطر اینکه سرمایه و روزی‌ای که می‌توانند برای خانواده خود خرج  کنند، باید خرج دیگران کنند، اباء داشته باشند؛ یا ممکن است میزبانی تصور کند اگر هر چه در خانه دارد برای میهمانش بیاورد، ممکن است خود دچار فلاکت شود، لذا در پذیرایی از میهمانش تمام تلاشش را نکند. احادیث زیادی در ردّ اینگونه توهمات و پندارهای غلط وارد شده است. از منظر دین اسلام، روزی میهمان تضمین شده است و میزبان نباید نگران آن باشد. پيامبر خدا (ص) ‌ فرموده‌اند:

      «الضَّيفُ يَنزِلُ برِزقِهِ، ويَرتَحِلُ بذُنوبِ أهلِ البيتِ»؛ «ميهمان، روزي خود را مي آورد و گناهان اهل خانه را مي برد.»[35]

      همچنین ایشان در روایت دیگری فرموده‌اند:

      «الرِّزقُ أسرَعُ إلي مَن يُطعِمُ الطَّعامَ مِن السِّكِّينِ في السَّنامِ»؛ «كسي كه اطعام مي‌كند، رزق و روزي براي او سريعتر از سرعت فرورفتن كارد در كوهان شتر مي‌رسد.» [36]

      4. غذا خوردن به همراه ميهمان

       یکی دیگر از وظایف میزبان در قبال میهمانش آن است که پس از تهیه غذا برای او، خود نیز به همراه میهمان شروع به غذا خوردن کند. پيامبر اکرم(ص) فرموده‌اند:

      «مَن أحَبَّ أن يُحِبَّهُ اللّهُ و رسولُهُ فَليَأكُلْ مَع ضَيفِهِ»؛ «هر كس دوست دارد كه خدا و رسولش او را دوست داشته باشند، با ميهمانان خود غذا بخورد.»[37]

      امام صادق (ع)  سنت و روش پیامبر در غذا خوردن با قوم و میهمانان خود را چنین بیان کرده‌اند که ایشان قبل از همه، دست به غذا می‌برد و شروع به غذا خوردن می‌کرد و آخر از همه دست از غذا می‌کشید تا همه میهمانان به سیری غذا خورده باشند.[38]

      علت این دستور در روایات دیگر، شرم و حیای میهمان از غذا خوردن به تنهایی ذکر شده است. روشن است که اگر میزبان زودتر از میهمان دست از غذا بکشد، میهمان در ادامه غذا خوردن دچار مشکل می‌شود و از اینکه دیگران دست از غذا کشیده‌اند ولی او هنوز مشغول غذا است شرم کند و با وجود گرسنگی مجبور به ترک سفره شود.

      5. پرهیز از بکار گرفتن ميهمان

      میزبان همچنین باید توجه داشته باشد که میهمان خود را بکار نگیرد. چرا که این، خلاف اصل تکریم میهمان است. ابن ابي يعفور می‌گوید:

      «در خانه امام صادق عليه السلام ميهمانی را ديدم؛ روزي او براي انجام كاري برخاست، حضرت به او اجازه نداد و شخصاً آن كار را انجام داد و فرمود: رسول خدا (ص) از بكار گرفتن ميهمان، نهي فرموده است.»[39]

      در روایت دیگری از امام محمد باقر علیه السلام آمده است که ایشان فرموده‌اند:

      «بکار گرفتن میهمان، جفاء [در حق او] است...»[40]

      6. وانداشتن میهمان به کاری که دوست ندارد

      وظیفه دیگر میزبان که در راستای وظیفه اصلی او یعنی اکرام و پذیرایی شایسته از میهمان است، وانداشتن او به انجام کارهایی است که تمایل به انجامشان ندارد.  گاه مشاهده می‌شود که میزبان، کاری را خود علاقه به انجامش دارد را، به گمان آنکه میهمانش نیز آن را دوست دارد، از او می‌خواهد و او را در رودروایسی قرار می‌دهد. پیامبر اکرم(ص) در این‌باره فرموده‌اند:

      من كان يؤمن بالله و اليوم الآخر فليكرم ضيفه ... و كان يقول لا تلزم ضيفك بما يشق عليه»؛ «هر کس به خدا و روز قیامت ایمان دارد، باید میهمانش را اکرام کند و ... می‌فرمودند: میهمانت را به انجام چیزی که بر او سخت است، وادار نکن.»[41]

      7. بدرقه میهمان

      وظیفه آخر میزبان، بدرقه میهمان با احترام و گشاده‌رویی است. پیامبر اکرم(ص) فرموده‌اند:

      «من حق الضیف ان تمشی معه فتخرجه من حریمک الی الباب»؛ «یکی از حقوق میهمان، این است که او از اطاق تا درب خانه، همراه و بدرقه کنی.»[42]

      در روایت زیبایی از امام محمد باقر علیه السلام آمده است که ایشان فرموده‌اند:

      «... وقتی میهمانی بر شما وارد شد، او را کمک کنید و وقتی می‌خواست از پیش شما برود، کمکش نکنید چرا که مایه حقارت و بی‌ارزش شدن میهمان است؛ و برای او زاد و توشه بگیرید و توشه‌اش را پاک گردانید که این، از سخاء است.»[43]

      نکته زیبا و ظریفی که در این حدیث وجود دارد آن است که کمک کردن به میهمان به هنگام ورود و گرفتن چمدان‌ها و وسایل همراه او نشانه علاقه میزبان به ورود او و نشانه تکریم اوست. ولی به هنگام رفتن میهمان، کمک کردن در جمع کردن وسایل بردن آنها ممکن است برای میهمان این سوء تفاهم را ایجاد کند که میزبان از دست او خسته شده و مشتاق رفتنش است.           

      وظایف میهمان

      1. پرهیز از میهمانی ناخوانده

      اولین وظیفه انسان در رابطه با میهمانی رفتن، این است که سر زده و بدون دعوت جایی برای میهمانی نرود. این دستور شرع مقدس اسلام در راستای حمایت از میزبان و راحتی اوست. همانطور که گفته شد دین مبین اسلام با وجود توصیه‌های فراوان به میهمانی دادن و میهمانی رفتن، دو اصل را توأمان رعایت می‌کند: 1) اکرام میهمان و 2) مراعات آسایش میزبان. از این‌رو، در راستای اصل دوم، از میهمانی سر زده رفتن نهی شده است. حضرت صادق علیه السّلام از اجداد بزرگوارشان در نهایت، از پیغمبر اكرم(ص) روایت می‌کنند كه ایشان فرموده‌اند:

      يَا عَلِيُّ ثَمَانِيَةٌ إِنْ أُهِينُوا فَلَايَلُومُوا إِلَّا أَنْفُسَهُمْ الذَّاهِبُ إِلَى مَائِدَةٍ لَمْ يُدْعَ إِلَيْهَا...»؛ «یا على‏! هشت طایفه‏اند كه اگر اهانت شوند باید ملامت و سرزنش نكنند مگر خودشان را: كسى كه بدون دعوت بسر سفره طعامى برود (مهمان‏ ناخوانده).»[44]

      2. درخواست از میزبان برای به زحمت نینداختن  خود

      گرچه در وظایف میزبان گفته شد که میزبان باید تمام تلاش خود را برای پذیرایی خوب و شایسته از میهمان انجام دهد ولی آنچه از روایت به دست می‌آید این است که میهمان نیز در قبال آن وظیفه دارد از میزبان بخواهد که به خاطر او خود را به زحمت نیندازد و به غذایی که در خانه موجود است اکتفا نماید. یکی از یاران امیر مومنان، به نام حرث اعور می‌گوید: روزی به خدمت حضرت رسیدم و گفتم: یا علی دوست دارم، به من افتخاردهید و به خانه من آمده و غذایی میل نماید. حضرت فرمود: به این شرط می‌آیم که به خاطر آمدن من، خود را به زحمت و مشقت نیندازی و به همان غذای حاضر بی‌آلایش قناعت کنیم! حرث قبول کرد و امیرمومنان به خانه او رفت و با غذایی کمی که موجود بود ناهار را صرف کرد.[45]

      خوشبختانه، امروزه عمل به این وظیفه در بین مردم رواج دارد و به هنگام پذیرش دعوت میهمانی، از میزبان می‌خواهند که خود را به زحمت نیندازد و به اصطلاح به نان و پنیری اکتفا کند.

      3. نبردن همراه غیر مدعو

       اولین وظیفه میهمان در قبال دعوت میزبان، پذیرش دعوت اوست که در مقدمه به آن پرداختیم. وظیفه بعدی او این است که مطابق محتوای دعوت، رفتار کند و به همان تعدادی که دعوت از آنها صورت گرفته، به میهمانی بروند. متأسفانه، گاه این رفتار اجتماعی نادرست از برخی افراد مشاهده می‌شود که به هنگام اجابت دعوت میزبان، فرزند خردسال خود را نیز به همراه می‌برند. گویا این رفتار در زمان پيامبر اکرم(ص) ‌ نیز رایج بوده است که ایشان در نهی از آن فرموده‌اند:

      «إذا دُعِيَ أحَدُكُم إلي طَعامٍ فلا يَستَتبِعَنَّ وَلَدَهُ؛ فإنّهُ إن فَعَلَ ذلكَ كانَ حَراماً و دَخَلَ عاصياً»؛ «هرگاه يكي از شما به ميهماني دعوت شد، فرزندش را هم به دنبال خود راه نيندازد كه اگر چنين كند، كار حرامي كرده و با نافرماني وارد خانه ميزبان شده است.» [46]

      این نهی نبوی از باب رعایت حال میزبان است که چون برای تعداد مشخصی میهمان را تهیه و تدارک دیده است، با افزوده شدن تعداد میهمانان ناخوانده دچار مشکل نشود. چرا که در هر صورت، میزبان برای یک خردسال نیز تدارکی برابر با بزرگسال می‌بیند و اگر قرار باشد هر کس فرزند خود را همراه ببرد، تعداد میهمانان بیش از حد انتظار خواهد بود و با کمبود مواجه خواهد شد.

      4. نشستن در محل تعيين شده

      وظیفه دیگر میهمان به هنگام ورود به خانه میزبان، این است که صبر نماید تا میزبان محلی را برای نشستن او تعیین کند و خود بلافاصله در هر جای منزل نشیند. امام باقر علیه السلام ‌ در این مورد فرموده‌اند:

      «إذا دَخَلَ أحَدُكُم علي أخيهِ في رَحلِهِ فَلْيَقعُدْ حيثُ يَأمُرُ صاحِبُ الرَّحلِ؛ فإنّ صاحِبَ الرَّحلِ أعرَفُ بِعَورَةِ بَيتِهِ مِن الداخِلِ علَيهِ»؛ «هرگاه يكي از شما به خانه برادرش وارد شد، هر جا صاحب خانه گفت، همان جا بنشيند؛ زيرا صاحب خانه به وضع اتاق خود از ميهمان آشناتر است.»[47]

      از آنجا در معمولاً خانواده میزبان نیز به هنگام میهمانی دادن در خانه حضور دارند و در پذیرایی از میهمانان کمک می‌کنند، محل نشستن میهمانان در راحتی و آرامش آنها از جهت رفت و آمد و انجام تدارکات لازم تأثیر زیادی دارد. از این رو، چون میزبان آگاه‌تر از میزبان به موقعیت خانه خویش است، لازم است در محل نشستن از او سئوال کرد و اجازه خواست.

      5. توقع بی‌جا نداشتن

      در راستای اصل حمایت از میزبان، شرع اسلام به میهمان توصیه می‌کند که از درخواست‌ها و تقاضاهای بی‌مورد که برای میزبان زحمت‌آور باشد، نهی می‌کند. میهمان خوب كسي است كه وقتي به خانه كسي مي‌رود، بخصوص اگر بدون اطلاع قبلي باشد، توقع و انتظار را از خود دور كند، تا جاي هيچ گِله‌اي نباشد.

      يكي از مسلمانان صدر اسلام به نام «ابووائل» مي‌گويد: من به اتفاق دوستم به خانه سلمان فارسي رفتيم و مدتي نشستيم. هنگام غذا فرا رسيد. سلمان گفت: اگر نبود آنكه رسول خدا(ص) ‌ از تكلف و خويشتن را به زحمت افكندن نهي كرده است، برايتان غذاي بهتری فراهم مي كردم. سپس برخاست و مقداري نان و نمك آورد و جلوي مهمانان گذاشت. دوستم گفت: كاش همراه اين نمك، مقداري مرزه و آويشن بود! سلمان رفت و ظرف آب خويش را گرو نهاد و كمي مرزه فراهم كرد و سر سفره نهاد. وقتي غذا خورديم، دوستم گفت: خدا را شكر كه به روزيِ خدا قانعيم! سلمان گفت: اگر به رزق خدا قانع بودي، الآن ظرف آب من در گرو نبود![48]

      6. کوتاه بودن زمان ميهماني

       وظیفه دیگر میهمان، رعایت مدت میهمان بودن است. بر اساس روایات، مدت زمانی که عنوان میهمان بودن بر فرد صادق است و میزبان وظایف خاص خود را باید نسبت به او انجام دهد، سه روز و دو شب است. پس از این مدت، دیگر عنوان میهمان بر او صادق نیست و مانند اعضای دیگر خانواده خواهد بود. لذا تکریم و پذیرایی او در حد دیگر اعضای خانواده است و بر میزبان لازم نیست که در پذیرایی از او خود را به تکلف بیندازد. پيامبر اکرم(ص) فرموده‌اند:

      «الضَّيفُ يُلطَفُ لَيلَتَينِ، فإذا كانتِ الليلةُ الثالثةُ فهُو مِن أهلِ البيتِ يَأكُلُ ما أدرَكَ»؛ «ميهمان تا دو شب پذيرايي مي شود؛ از شب سوم جزو اهل خانه به شمار مي آيد و هر چه رسيد بخورد.»[49]

       «الضِّيافَةُ أوَّلُ يَومٍ والثاني والثالثُ، وما بعدَ ذلكَ فإنّها صَدَقةٌ تَصَدّق بها علَيهِ»؛ «ميهماني يك روز و دو روز و سه روز است. بعد از آن هر چه به او دهي صدقه محسوب مي‌شود.» [50]

      از این روایات می‌توان به طور ضمنی نتیجه گرفت که چون تکریم و پذیرایی میهمان برای میزبان زحمت دارد، شارع مقدس، با وجود توصیه‌های فراوان به میهمانی دادن و تکریم میهمان، راضی به طولانی شدن این زحمت نیست، و از میهمان می‌خواهد که مدت میهمانی‌اش را کوتاه کند، به طوری که بیشتر از سه روز و دوشب نباشد. اما در صورت ضرورت و نیاز به افزایش این زمان، میهمان باید خود توجه داشته باشد که دیگر در آن خانه میهمان نیست و نباید انتظار تکریم و پذیرایی مانند روزهای اول را داشته باشد بلکه حتی باید در کارهای خانه به میزبان کمک کند. لذا این رفتار خیلی خوبی از سوی برخی افراد است که در ابتدا ورود به منزل میزبان، هدیه‌ای به او می‌دهند و در ادامه برای کمک به حال میزبان و کم شده زحمت او، در تهیه غذا و دیگر مایحتاج خانه به میزبان کمک می‌کنند.

      7. فرمانبرداری و تبعیت از میزبان

      یکی دیگر از وظایف میهمان، در مدتی که در منزل میزبان به سر می‌برد، تبعیت و فرمانبرداری از او است. این دستور شرع اسلام نیز در راستای زحمت کمتر برای میزبان است. میزبان، از شرایط و امکانات مادی و معنوی خود در پذیرایی از میهمان اطلاع دارد، لذا میهمان باید مراعات حال او را نماید و با درخواست‌های بی‌جا اسباب زحمت برای او را فراهم نکند. گاه مشاهده می شود که میهمان درخواستهای بی‌جا از میزبان دارد و از او می‌خواهد که او را به فلان جای دیدنی شهر ببرد یا فلان غذا را برایش درست کند. در ادامه روایتی که در مورد میهمانی سر زده نرفتن ذکر شد، پیامبر اکرم(ص) یکی دیگر از هشت طایفه‌ای که در صورت اهانت دیدن، نباید غیر خود را ملامت کند، کسی را گفته‌اند که به صاحب خانه، فرمان می‌دند:

      يَا عَلِيُّ ثَمَانِيَةٌ إِنْ أُهِينُوا فَلَا يَلُومُوا إِلَّا أَنْفُسَهُمْ الذَّاهِبُ إِلَى مَائِدَةٍ لَمْ يُدْعَ إِلَيْهَا وَ الْمُتَأَمِّرُ عَلَى رَبِّ الْبَيْتِ...»؛ «یا على‏! هشت طایفه‏اند كه اگر اهانت شوند باید ملامت و سرزنش نكنند مگر خودشان را: كسى كه بدون دعوت بسر سفره طعامى برود؛ کسی که به صاحب خانه امر کند؛ ... .»[51]

      اهمیت تبعیت از میزبان تا آنجا است که میهمان از روزه مستحبی گرفتن بدون اجازه صاحبخانه منع شده است. امام صادق علیه السلام از حضرت رسول اکرم(ص) نقل می‌کنند که ایشان فرموده‌اند:

      «مَنْ نَزَلَ عَلَى قَوْمٍ فَلَايَصُومَنَّ تَطَوُّعاً إِلَّا بِإِذْنِ صَاحِبِهِمْ»؛ «هر کس بر قومی میهمان شد، بدون اجازه صاحب خانه، روزه مستحبی نگیرد.»[52]

       

       

      8. چشم نگهداشتن

      یکی دیگر از وظایف میهمان از زمان ورود به منزل میزبان، چشم نگهداشتن از محرمات است که شامل چشم نگهداشتن از تجسس و وارسی قسمت‌های مختلف منزل میزبان، چشم نگهداشتن از نامحرم  و امور دیگر است. به هر حال، خانواده میزبان برای عرض ادب ممکن است به حضور میهمان برسند و بر حسب درجه آشنایی و خویشاوندی با پوشش متفاوتی از آنچه در بیرون منزل دارند، در منزل حاضر شوند. لذا وظیفه میهمان چشم پاکی در برابر همسر، دختر و خانواده میزبان است. همچنین، چشم نگهداشتن از قسمت‌هایی از منزل که اندرونی و حریم خصوصی محسوب می‌شود و متعلق به خانواده میزبان است. امیر مؤمنان علیه السلام  فرموده‌اند:

      «خداوند به مسیح (علي نبيّنا و آله و علیه‌السلام) وحی کرد که به بنی اسرائیل بگو: در هیچ خانه‌ای از خانه‌های [بندگان] من وارد نشوید مگر با چشم‌های خاشع و به زیر افتاده، قلوب پاک و طاهر، دست‌های امین و پاک. و به بنی اسرائیل خبر بده که من دعای هیچکس از بندگانم را که ظلمی بر گردنش باشد را اجابت نمی‌کنم.»[53]

      9. عدم تجسس

      یکی دیگر از وظایف مهم میهمان در مدت زمانی که در منزل میزبان به سر می‌برد، پرهیز از تجسس در امور خصوصی میزبان است. به هر تقدیر، میزبان به میهمان اعتماد کرده و او را به منزل خود دعوت کرده است. در برابر این اعتماد و طلف او، میهمان نیز باید مراقب رفتار و کردار خود باشد. در میهمانی‌هایی ممکن است که چند روز طول بکشد، گاه پیش می‌آید که میهمان احساس صمیمت بیش‌ از اندازه کرده و بدون اجازه میزبان به قسمت‌های مختلف منزل او سرک می‌کشد یا سئوال‌های متعدد از امور خصوصی میزبان و خانواده‌اش می‌پرسد و تلاش می‌کند از نحوه زندگی و درآمد آنها و روابط خانوادگی، کاری و غیره اطلاع کسب کند و چه بسا با این سئوال‌ها سبب آزرده شده میزبان می‌گردد. شرع مقدس اسلام به طور کلی، چه میهمان و چه غر او، از تجسس در امور خصوصی دیگران نهی کرده است. مهم‌ترین دلیل بر حرمت تجسس در امور شخصی دیگران، آيه 12 سوره حجرات است:

       «يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا اجْتَنِبُوا كَثيراً مِنَ الظَّنِّ إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْمٌ وَ لا تَجَسَّسُوا»؛ «ای کسانی که ایمان آورده‌اید، از بسیاری از ظن‌ها و گمانه‌زنی‌ها بپرهیزید؛ همانا بعضی از ظن‌ها گناه هستند و تجسس نکنید... .»

      پيامبر اکرم(ص) در روايتي مي‌فرمايند:

      «لا تَتَبَّعوُا عوُراتِ المؤمنينَ، فإنَّهُ مَن تَتَبَّعَ عوُراتِ المؤمنينَ تَتَبَّعَ الله عورَتَهُ، و مَن تَتَبَّعَ الله عورَتَه فَضِحَهُ وَلو فِي جُوفِ بَيتِهِ»؛ «از عيوب و اسرار پنهاني مؤمنين جستجو نکنيد چرا که هرکس از عيوب مردم تجسس کند خداوند نيز از عيوب او تجسس مي‌کند و هر کس خداوند از عيوبش تجسس کند مفتضح و بي‌آبرو خواهد شد گرچه در گوشه خانه‌اش لغزشي کرده باشد.»[54]

      10. رازداری

      وقتی میهمان وارد خانه میزبان می‌شود، خواسته یا ناخواسته، بر نحوه زندگی میزبان و خانواده‌اش، سطح زندگی و مشکلاتشان آگاه می‌شود. شرع اسلام در اینجا توصیه به رازداری می‌کند. وقتی میهمان بر اسرار میزبان آگاه شد، حق ندارد وقتی از منزل او خارج شد، اینجا و آنجا بنشیند و از اسرار، سطح زندگی و مشکلات میزبان و خانواده‌اش سخن بگوید. پيامبر اکرم صلي الله عليه و آله، کسانی را که در مجالس دوستان و آشنایان حاضر می‌شوند و از مسائل خصوصی آنها مطلع می‌شوند، توصیه به رازداری می‌کنند و می‌فرمایند:

      «الَمجالسُ بالأمانةِ، و إفْشاءُ سِرِّ أخيكَ خِيانَةٌ، فاجْتَنِبْ ذلكَ، و اجْتَنِبْ مجلسَ العَشيرةِ»؛ «در مـجلس‌ها امـانت دار باشید؛ فـاش كردن راز برادرت خيانت است؛ از اين كار دوري كن؛ و از نشست‌هاي عشيره‌اي بپرهيز.»[55]

      نتیجه‌گیری

      آنچه از بررسی روایات اسلامی در باب آداب میهمانی به دست می‌آید این است که شرع مقدس اسلام به خاطر فواید اجتماعی بسیار زیاد میهمانی از قبیل ایجاد صله رحم، ایجاد انس و الفت میان خویشاوندان، همسایگان و امت اسلامی، اطلاع از احوال یکدیگر و کمک به هم، دستگیری از خانواده‌های مستمند و فقیر که محتاج غذای روزانه هستند، جلوگیری از تنهایی افراد و مشکلات روحی و روانی ناشی از آن و ... توصیه مؤکد به میهمانی دادن می‌کند. ولی در عین حال، تلاش می‌کند که با کمترین هزینه برای دو طرف میزبان و میهمان، این مهم صورت گیرد. لذا دو اصل مهم در کنار هم در آداب میهمانی توصیه می‌گردد: 1) مراعات راحتی و اسایش میزبان و 2) اکرام شایسته میهمان. شرع مقدس اسلام از طرفی تلاش دارد که این رفتار اجتماعی مفید با کمترین هزینه برای میزبان صورت گیرد لذا در عین توصیه به اکرام میهمان و پذیرایی شایسته از او، به میزبان دستور می‌دهد که از تکلف بی‌جا و به سختی انداختن خود و خانواده در امر میهمانی پرهیز کند و با آنچه در طاقت اوست به پذیرایی از میهمان اقدام کند. از طرف دیگر به میهمان توصیه می‌کند که آنچه میزبان برای او تدارک دیده را کم نشمارد و توقع بی‌جا از میزبان نداشته باشد و تحت امر میزبان باشد.

      ابن اعسم از شعرای عرب، دستورات مهمانداری را به خوبی در یک قطعه شعر جمع کرده است که ترجمه آن به فارسی چنین است:

      1. میهمان، هنگامی که می‌آید روزی خود را می‌آورد هر کسی رزقی دارد و بدان می‌رسد.

      2. او را با خنده و چهره باز استقبال نموده و تا قدرت داری، خوب از او پذیرایی کن.

      3. میهمان باید بدان چه برایش می آوری، خوشنود باشد و تو را به قرض گرفتن وادار نکند.

      4. میهمان را احترام کن و او را برای کاری به خدمت نگیر.

      5. اگر برادر مسلمانت ناگهان به خانه‌ات آمد، به آنچه موجود است اکتفا کن، ولی اگر او را رسماً دعوت نمودی، زحمت بکش و او را آبرومند، پذیرایی کن.

      6. شایسته است که خودت با میهمان، سر سفره غذا بخوری و پیش از اینکه میهمان کنار برود، دست از غذا خوردن نکشی.

      7. سزاوار است که میهمان را تا درب منزل بدرقه کنی و اگر مرکب دارد، برایش رکاب بگیری.[56]

       

       

      منابع

      1. قرآن کریم
      2. نهج البلاغة، انتشارات دار الهجرة ، قم، بی تا.
      3. إرشاد القلوب، دیلمی، حسن بن ابی الحسن، انتشارات شریف رضی، 1412 ق.
      4. اصول الكافى، محمد بن یعقوب کلینی، تحقیق علی اکبر غفاری، دارالکتب الاسلامیه، چاپ سوم، تهران، 1388.
      5. بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار، علامه محمد تقی مجلسى، دار احیاء التراث، بیروت، چاپ سوم، 1403ق
      6. جامع الأخبار، تاج الدین شعیری، انتشارات رضی، 1363 ش.
      7. حلیة المتقین، مجلسی، محمد باقر، انتشارات قائم، 1383.
      8. الدعوات، قطب الدین راوندی، چاپ مدرسه امام مهدی عج، قم، 1407 ق.
      9. سفینة البحار، قمی، شیخ عباس، مؤسسه الوفاء، بیروت، بی‌تا.
      10. عيون أخبار الرِّضا، شیخ صدوق، انتشارات جهان، 1378 ق.
      11. غرر الحكم و درر الکلم، عبدالواحد بن محمد تمیمی آمدی، تحقیق میر سید جلال الدین محدث، انتشارات دانشگاه تهران، 1360 ش
      12. قرب الاسناد، عبدالله بن جعفر الحمیری القمی، تحقیق و نشر مؤسسه آل البیت، قم، چاپ اول، 1413 ق.
      13. کنز العمال فی سنن الاقوال و الافعال، علاء الدین علی المتقی ابن حسام الدین الهندی، مکتبة التراث الاسلامی، بیروت، چاپ اول، 1389 ق
      14. المحاسن، ابی جعفر احمد بن محمد بن خالد البرقی، تحقیق سید مهدی رجائی، المجمع العالمی لاهل البیت، قم، چاپ اول، 1413ق.
      15. آداب میهمانداری محقق، حجت، قابل دسترسی در : http://www.ensani.ir
      16. مستدرك الوسائل و مستنبط الوسائل، میرزا حسین نوری، مؤسسه آل البیت، قم، چاپ اول، 1407ق.
      17. مكارم ‏الأخلاق، طبرسی، حسن بن فضل، انتشارات شریف رضی، 1412 ق.
      18. ميزان الحكمة، محمدي ري‌شهري، محمد، مرکز تحقیقات دار الحدیث، ترجمه محمد رضا شیخی، چاپ دوم، انتشار دارالحدیث، 1379 ش.
      19. وسائل الشیعة، شیخ حر عاملی، مؤسسه آل البیت، 1409 ق.
      20. تنبيه الخواطر، ورام بن أبی فراس،

       



      [1]. نوری، میرزا حسین، مستدرک‏الوسائل، ج 16، ص 258.

      [2]. نوری، میرزا حسین، مستدرک‏الوسائل، ج 16، ص 259

      [3]. همان، ص260.

      [4]. شعیری، تاج الدین، جامع‏الأخبار، ص 136 .

      [5]. کلینی، محمد بن یعقوب، اصول الكافي، ج 2، ص 201

      [6]. همان، ص 200.

      [7]. همان.

      [8]. نهج البلاغة، خطبة 142 .

      [9]. دیلمی، إرشادالقلوب، ج 1، ص 136 .

      [10]. حر عاملی، وسائل‏الشيعة، ج24، ص274؛  هندی، علاء الدین، كنز العمّال، حدیث 25881 .

      [11]. حمیری، عبدالله بن جعفر، قرب الإسناد، ص 160، حدیث 583 .

      [12]. مجلسى، محمد باقر، بحار الأنوار، ج 15، ص 239 .

      [13]. البرقی، احمد بن محمد، المحاسن، ج 2، ص 180، حدیث 1510 .

      [14]. حر عاملی، وسائل‏الشيعة، ج 24، ص 274 .

      [15]. راوندی، قطب الدین، الدعوات، ص 141 ، حدیث 358 .

      [16]. نوری، میرزا حسین، مستدرک ‏الوسائل، ج 16، ص 258.

      [17].  کلینی، محمد بن یعقوب، اصول   کافی، ج2، ص 201 .

      [18]. نوری، پیشین، ج 16، ص 258 .

      [19]. همان، ص 257 .

      [20]. همان، ص 257.

      [21]. کلینی، محمد بن یعقوب، اصول   الكافي، ج 6، ص 285 .

      [22]. نوری، میرزا حسین، مستدرک ‏الوسائل، ج  16، ص 259 .

      [23]. دیلمی، إرشادالقلوب، ج 1، ص 138 .

      [24]. نوری، میرزا حسین، مستدرک‏ الوسائل، ج 16 ، ص 260.

      [25]. کلینی، محمد بن یعقوب، اصول الكافي، ج 6، ص 285 .

      [26]. نوری، پیشین، ج 16، ص 260 .

      [27]. همان، ج 18، ص 134 .

      [28]. البرقی، احمد بن محمد، المحاسن، ج 2، ص 179، حدیث 1506 .

      [29]. مجلسى، محمد باقر، حلیةالمتقین، ص66.

      [30]. حر عاملی، وسائل‏الشيعة، ج 12، ص 289 .   

      [31]. الهندی، علاء الدین، كنز العمّال، حدیث 25876 .

      [32]. شیخ صدوق، عيون أخبار الرِّضا، ج 2،  ص42،  حدیث 138 .

      [33]. نوری، میرزا حسین، مستدرک ‏الوسائل، ج 13، ص 418.

      [34]. البرقی، احمد بن محمد، المحاسن، ، ج 2، ص 18، حدیث 1533 .

      [35]. مجلسى، محمد باقر، بحار الأنوار، ج 72، ص 461 .

      [36]. البرقی، احمد بن محمد، المحاسن،  : 2 / 147 / 1388 .

      [37]. نهج البلاغة، خطبة 176 .

      [38]. کلینی، محمد بن یعقوب، اصول الكافي، ج 6، ص 285.

      [39]. همان، ص 283.

      [40]. همان، ص284 .

      [41]. طبرسی، حسن بن فضل، مكارم‏الأخلاق، ص 135.

      [42]. قمی، شیخ عباس، سفینه البحار، ج 2، ص 76 .

      [43]. کلینی، محمد بن یعقوب، اصول الكافي، ج 6، ص 284

      [44]. مجلسى، محمد باقر، بحار الأنوار، ج 72 ، ص 444 و 452  .

      [45]. قمی، شیخ عباس، سفینة البحار، ج1، ص 238 .

      [46]. نهج البلاغة، خطبة 198 .

      [47]. نوری، میرزا حسین، مستدرک الوسائل، ج14 ، ص 37، حدیث 16040 .

      [48]. طبرسی، حسن بن فضل، مكارم‏الأخلاق، ص 135.    

      [49]. نوری، میرزا حسین، مستدرک الوسائل، ج 17، ص 88، ح 20819 .

      [50]. همان، ج 14، ص 37، ح 16038 .

      [51]. مجلسى، محمد باقر، بحار الأنوار، ج 72 ، ص 444.

      [52]. نوری، میرزا حسین، مستدرک‏ الوسائل، ج 7، ص 555 ؛ کلینی، محمد بن یعقوب، اصول الكافي، ج4، ص 151 

      [53]. تنبيه الخواطر، ورام بن أبی فراس، ج 1، ص 63.

      [54]. ميزان الحكمة، محمدي ري‌شهري، ج 3، ص 2208.

      [55]. مجلسى، محمد باقر، بحار الأنوار، ج 77 ، ص 89 ، ح 3.

      [56]. محقق، حجت، آداب میهمانداری، به نقل از: بحار الانوار،  ج15، ص 241 .

  • اساتید اخلاق (0)
  • کتب اخلاقی (0)
  • همایش (0)
  • اخبار اخلاقی (5)