انتشار کتاب نظریه اعتدال در اخلاق اسلامی

نوشته شده توسط حسین اترک on . Posted in نظریه های اخلاقی

معرفی کتاب «نظریه اعتدال در اخلاق اسلامی» نوشته حسین اترک

این کتاب از سوی سازمان انتشارات فرهنگ و اندیشه اسلامی در ۵۰۸ صفحه و قیمت ۴۰۰۰۰ تومان منتشر شده است.

هدف اصلی کتاب تبیین سیر تطور نظریه اعتدال در اخلاق اسلامی است.  بر اساس این نظریه هر فضیلت اخلاقی حدّ وسط میان دو رذیلت افراط و تفریط است و از میانه روی و رعایت اعتدال در هر چیزی پدید می‌آید. به عنوان مثال شجاعت فضیلیت در حد وسط ترس و تهور است. خویشتنداری و عفت فضیلتی مابین لگام گسیختگی و خمودی شهوت است. عدالت فضیلتی میان ظلم و انظلام است. همه رذایل اخلاقی از انحراف کمّی یا کیفی از اعتدال حاصل می شوند.

نظریه اعتدال که یکی از تقریرهای اخلاق فلسفی فضیلت‌محور و خاستگاه آن یونان باستان و نظریات افلاطون و ارسطوست، به علت سازگاری با متون دینی نزد فیلسوفان و حکمای اسلامی که رویکردی فلسفی به اخلاق داشتند، طرفداران زیادی پیدا کرد. گزاف نیست اگر بگوییم خلاق فلسفی جهان اسلام منحصر در نظریه اعتدال است. از این‌رو تحقیق و پژوهش در زمینه این نظریه در جهان اسلام و بررسی سیر تحول آن نزد اندیشمندان اسلامی ضروری می‌نمود. لذا این کتاب با این هدف نگارش شد.

کتاب در چهار بخش تنظیم شده است: بخش اول، کلیاتی درباره اخلاق فضیلت و جایگاه نظریه اعتدال در آن؛ بخش دوم درباره نظریه اعتدال در یونان باستان؛ بخش سوم، نظریه اعتدال در جهان اسلام و بخش چهارم، تحلیل و تحلیل و نقد نظریه اعتدال است.

پس از تبیین نظریه اعتدال از نظر افلاطون و ارسطو در بخش دوم و توجه به برخی بدفهمی‌ها و تفسیرهای نادرست از نظریه اعتدال، در بخش سوم تلاش شده است نوآوری‌ها و ابتکاراتی که حکمای اسلامی در این نظریه وارد ساخته‌اند روشن گردد.  از این‌رو تمام حکیمان مسلمان که کتاب‌های اخلاقی خود را بر محور نظریه اعتدال نگاشته‌اند بر اساس تفاوتی که نظریه اعتدال در تقریرهای افلاطون و ارسطو داشت، ابتدا به دو گروه حکیمان افلاطونی و حکیمان افلاطونی-ارسطویی تقسیم شد؛ سپس گروه دوم خود به سه شارحان، مؤسسان و تابعان تقسیم شدند. شارحان شامل نظریه‌ای کندی، فارابی، ابولحسن عامری و ابن‌حزم است که بیشتر به شرح دیدگاه‌های افلاطون و ارسطو پرداخته‌اند و نکته ابتکاری در نظریه اعتدال ایجاد نکرده‌اند. مؤسسان شامل مسکویه، ابن سینا، راغب اصفهانی، غزالی و خواجه نصیر طوسی است که نقاط عطف تاریخی این نظریه بوده و بیشترین ابتکارات و نوآوری‌های را در نظریه اعتدال وارد ساخته‌اند. تابعان شامل ارموی، ایجی، دوانی، منصور دشتکی، ملاصدرا، لاهیجی، فانی شکمیری، فیض کاشانی، مهدی و احمد نراقی، در نهایت محمدحسن قزوینی هستند که یا نکات ابتکاری نداشته و تابع نظریات حکیمان مؤسس بوده یا نکات ابتکاری‌شان در حد قابل توجهی نبوده است.

مهم‌ترین ابتکار مسکویه ارائه فهرستی منظم از فضایل و رذايل اخلاقی و تقسیم آنها به اصلي و فرعي يا اجناس و انواع بود. ابن‌سینا قاعده اعتدال ارسطويي را یک قاعده اکثری و غالبی دانست و تقسيم‌بندي كاملي از قواي نفس ارائه نمود و معانی حکمت را از هم تفکیک و اصطلاح «حکمت خُلقی» را جعل نمود. راغب اصفهانی نظریه فلسفی اعتدال را با آیات قرآنی درآمیخت و فضایل توفیقی را به فضایل اخلاقی افزود. غزالی فضایل شرعی و صوفيانه را به فهرست فضايل اضافه نمود و تقسیم‌بندی چهارگانه جدیدی از قوای نفس برای تبیین بهتر فضایل چهارگانه اصلیارائه کرد و تعريف جديدی از عقل عملی و بر اساس آن تعریف جدیدی از عدالت به عنوان فضيلت عقل عملي ارائه کرد. مهم‌‌ترين ابتكار خواجه نصیر طوسی عرضه تقریر جدیدی از قاعده اعتدال بود که بر اساس آن مفهوم «ردائت» به عنوان معیار کیفی انحراف از اعتدال برای اولین بار در اخلاق اسلامی طرح شد.

در بخش آخر نظریه اعتدال بر اساس پنج معیار انسجام و یکپارچگی، وضوح، سادگی، کارآمدی، فراگیری مورد نقد و بررسی قرار گرفته است و تلاش شده است برخی نقدهای ناشی از بدفهمی این نظریه پاسخ داده شود.

روش این کتاب توصیفی ـ تحلیلی بوده و با رجوع به منابع اصیل اخلاقی اسلامی تلاش شده است بخش‌های مختلف نظریه اعتدال از منظر هر یک از حکمای اسلامی تبیین شود و با مقایسه آنها با یکدیگر، تأثیرپذیری‌های آنها از پیشینیان، نوآوری‌ها و تأثیر گذاری‌شان بر پسینیان مشخص شود.